Ochrona drzew i krzewów na terenach zabytkowych – najnowsze zmiany w przepisach

Od 9 września 2017 r. – na skutek wejścia w życie Ustawy z 22 czerwca 2017 r. o zmianie ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami oraz niektórych innych ustaw (DzU z 2017 r. poz. 1595) – drastycznemu osłabieniu uległa prawna ochrona zieleni na terenach wpisanych do rejestru zabytków.

Do dnia wejścia w życie wspomnianej nowelizacji zezwolenia na usuwanie drzew przekraczających ustawowy próg obwodu pnia mierzonego na wysokości 5 cm, od którego jest wymagana zgoda na wycinkę drzewa (w zależności od gatunku wynosi on od 50 do 80 cm), zezwolenie wydawał Wojewódzki Konserwator Zabytków – zgodnie z zapisami Ustawy z 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody (DzU z 2016 r. poz. 2134, z późn. zm. – u.o.p.). Ta sama zasada dotyczyła krzewów powyżej ustawowego progu, czyli skupin przekraczających 25 m2. Tym samym istniała możliwość naliczania opłat za usunięcie zieleni, zlecania nasadzeń kompensacyjnych czy – w przypadku usunięcia zieleni bez zezwolenia – wymierzania administracyjnej kary pieniężnej, w myśl art. 88 i 89 u.o.p. Organem właściwym do wymierzenia administracyjnej kary pieniężnej był wtedy wójt, burmistrz, prezydent miasta, starosta lub marszałek województwa (w zależności od tego, kto był właścicielem gruntu).

Co do zieleni poniżej progów „ustawowych”, mogła być ona usuwana w trybie Ustawy z 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (DzU z 2017 r. poz. 2187 – u.o.z.), na zasadzie pozwolenia Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, wydawanego w trybie art. 36 ust. 1 pkt 11 u.o.z.

Bez ustawy o ochronie przyrody

Z dniem wejścia w życie nowelizacji z 9 września 2017 r. Wojewódzki Konserwator Zabytków stracił właściwość jako organ orzekający na gruncie ustawy o ochronie przyrody. Tym samym usunięcie każdej zieleni (czy powyżej, czy poniżej progu określonego w u.o.p.) zostało objęte reżimem uzyskania pozwolenia konserwatorskiego, w trybie art. 36 ust. 1 pkt 11 u.o.z. (punkt ten uzyskał wtedy zmienione brzmienie: „podejmowanie innych działań, które mogłyby prowadzić do naruszenia substancji lub zmiany wyglądu zabytku wpisanego do rejestru, w tym usuwanie drzew lub krzewów z nieruchomości, z wyjątkiem przypadków prowadzenia akcji ratowniczej przez jednostki ochrony przeciwpożarowej lub inne właściwe służby ustawowo powołane do niesienia pomocy osobom w stanie nagłego zagrożenia życia lub zdrowia”).

Samo literalne brzmienie tego zapisu otwierało pierwszy problem praktyki – usunięcie (uprzątnięcie) złomów i wywrotów wymagało pozwolenia konserwatorskiego, ponieważ wyjątek opisany w art. 36 ust. 1 pkt 11 u.o.z. dotyczył tylko akcji ratowniczej, a wykluczone było stosowanie uproszczonej procedury dotyczącej złomów i wywrotów, opisanej w art. 83f ust. 1 pkt 14 u.o.p.

Ochrona drzew i krzewów na terenach zabytkowych – drastyczne osłabienie

Najgorszą konsekwencją wejścia w życie omawianej nowelizacji było jednak drastyczne osłabienie prawnej ochrony zieleni na terenach zabytkowych – skoro usuwanie takiej zieleni podlegało reżimowi prawnemu z u.o.z., nie można było ani naliczać opłat za usuwanie zieleni (za pozwolenie konserwatorskie wnioskodawca uiszczał jedynie opłatę skarbową), ani zlecać nasadzeń kompensacyjnych, ani – w przypadku nielegalnej wycinki – wymierzać administracyjnych kar pieniężnych.

Co prawda, zgodnie z art. 108 u.o.z., przestępstwem jest zniszczenie czy uszkodzenie zabytku bądź zieleni zabytkowej (tj. spełniającej znamiona art. 6 ust. 1 pkt 1g u.o.z., a więc będącej parkiem, ogrodem i inną formą zaprojektowanej zieleni) jednak trudno uwierzyć, że kiedykolwiek doszło do skazania za takie przestępstwo (zresztą w nielegalnej wycince specjalizują się „nieznani sprawcy”).

Co do pozostałej zieleni – która nie spełnia wymogów art. 6 ust. 1 pkt 1g u.o.z. – jedyną sankcją za nielegalną wycinkę była możliwość władczego rozstrzygnięcia Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków na podstawie art. 43 i 44 u.o.z. (decyzje o wstrzymaniu działań, przywróceniu poprzedniego stanu, uprzątnięciu terenu). Konia z rzędem temu, który wskaże, jak orzec o przywróceniu poprzedniego stanu, gdy ktoś z terenu zabytkowego wyciął drzewo o obwodzie 350 cm na wysokości 130 cm.

„Nowelizacja nowelizacji”

18 stycznia br. weszła w życie „nowelizacja nowelizacji”, tj. Ustawa z 24 listopada 2017 r. o zmianie ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami oraz ustawy o ochronie przyrody (DzU z 2018 r. poz. 10). Jeśli chodzi o problematykę zieleni na terenach zabytkowych, przywrócono właściwość Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków na gruncie ustawy o ochronie przyrody w sytuacji, gdy zieleń rośnie na terenie nieruchomości lub jej części wpisanej do rejestru zabytków. Tym samym – w przypadku usuwania zieleni na podstawie zezwolenia Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, wydawanego na gruncie u.o.p. – przywrócono możliwość naliczania opłat za usuwanie zieleni, nakładania obowiązku nasadzeń kompensacyjnych oraz nakładania administracyjnej kary pieniężnej (zgodnie z art. 88 i 89 u.o.p.), wymierzanej przez wójta, burmistrza, prezydenta miasta, starostę lub marszałka województwa, za nielegalną wycinkę.

Ciekawsze uregulowania „nowelizacja nowelizacji” wprowadza w art. 36 ust. 1 pkt 11 u.o.z. – dotychczasowej podstawie wydawania pozwoleń konserwatorskich na usunięcie (pielęgnację) zieleni. Od 18 stycznia 2018 r. artykuł ów uzyskał brzmienie: „podejmowanie innych działań, które mogłyby prowadzić do naruszenia substancji lub zmiany wyglądu zabytku wpisanego do rejestru, z wyłączeniem działań polegających na usuwaniu drzew lub krzewów z terenu nieruchomości lub jej części niebędącej wpisanym do rejestru parkiem, ogrodem albo inną formą zaprojektowanej zieleni”.

Natomiast art. 36 ust. 1 pkt 1 u.o.z. w brzmieniu od 18 stycznia br. stanowi, iż wydaje się na jego podstawie pozwolenie konserwatora na prowadzenie prac konserwatorskich, restauratorskich lub robót budowlanych przy zabytku wpisanym do rejestru, w tym prac polegających na usunięciu drzewa lub krzewu z nieruchomości lub jej części będącej wpisanym do rejestru parkiem, ogrodem lub inną formą zaprojektowanej zieleni.

Kara pieniężna – pozytywna zmiana

Zgodnie z art. 107d u.o.z. podlegają administracyjnej karze pieniężnej w wysokości od 500 do 500 000 zł działania, o których mowa w art. 36 ust. 1 pkt. 1-5 u.o.z. podejmowane bez pozwolenia Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków. Tej samej karze podlega ten, kto podejmuje działania, o których mowa we wspomnianym przepisie, ale niezgodnie z zakresem lub warunkami określonymi w pozwoleniu Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków.
Karę pieniężną nakłada – w drodze decyzji – organ ochrony zabytków, który wydał pozwolenie bądź był właściwy do jego wydania (art. 107d ust. 4 u.o.z.).

Pozytywnie należy ocenić możliwość wymierzenia sankcji pieniężnej za brak pozwolenia konserwatorskiego lub naruszenie jego warunków, w sytuacji orzekania w sprawie zieleni na gruncie u.o.z. (ustawa w poprzednim brzmieniu zawierała tu pewną lukę prawną – administracyjna kara pieniężna dotyczy pozwoleń z art. 36 ust. 1 pkt. 1-5 u.o.z., a do tej pory zieleni dotyczył pkt 11 w ust. 1 art. 36 u.o.z.).

Zgodnie z przepisami przejściowymi (art. 4), postępowania o wydanie pozwolenia na usunięcie drzewa lub krzewu z terenu nieruchomości lub jej części wpisanej do rejestru zabytków, wszczęte na podstawie art. 36 ust. 1 pkt 11 ustawy zmienianej w art. 1, w brzmieniu dotychczasowym, i niezakończone do dnia wejścia w życie niniejszej ustawy, decyzją ostateczną podlegają umorzeniu. W przypadku zezwoleń na usunięcie drzewa lub krzewu, wydanych przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, decyzje w sprawach, o których mowa w art. 84 ust. 4, 5 i 7 u.o.p., wydaje organ, który wydał zezwolenie. Dotychczasowe przepisy wykonawcze, wydane na podstawie art. 37 u.o.z., zachowują moc do dnia wejścia w życie nowych przepisów wykonawczych, wydanych na podstawie art. 37 u.o.z., jednak nie dłużej niż przez 6 miesięcy od dnia wejścia w życie niniejszej ustawy (art. 3).